على اصغر شميم

147

ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )

خود همداستان نموده و متحدا به مشهد حمله بردند و مدت 8 ماه زدوخورد بين سپاه سالار و هواداران او و سپاهيان حمزه ميرزا و متحد او يار محمد خان ادامه داشت . اميركبير حمزه ميرزا را به تهران احضار و به حكمرانى آذربايجان منصوب نمود و يار محمد خان را نوازش و استمالت كرد و سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه ، عموى ناصر الدين شاه را به سپاه كافى و تجهيزات كافى به خراسان روانه ساخت و ضمنا يكى از معتمدان خود چراغعلى خان كلهر را با نامه‌هايى خطاب به بعضى از علماى مشهد كه در آن شهر صاحب نفوذ بودند و نامه‌اى محبت‌آميز خطاب به سالار به مشهد فرستاد و سالار را اغفال كرد تا زمانى كه اردوى حسام السلطنه نزديك مشهد رسيد و سالار در محاصره افتاد و سرانجام دستگير شد . ناصر الدين شاه امر داد كه سالار را با فرزندش امير اصلان خان و برادر وى به قتل رساندند ( جمادى الثانى 1265 هجرى ) حسام السلطنه به حكومت خراسان و يار محمد خان افغان با لقب ظهير الدوله به حكومت هرات منصوب شدند . اصلاحات اميركبير محيط اجتماعى ايران آن عصر ، به علت ارتباطى كه بين مردم ايران با روسيه در شمال و انگلستان در جنوب برقرار گرديد و در اثر رفت‌وآمد هيئت‌ها و سفرا و نمايندگان اروپايى به ايران با اصلاحات جديد تا حدى مساعد و زمينه‌ى اخذ اصول زندگى و معارف اروپايى در ايران آماده شده بود . ناصر الدين شاه نيز شخصا به تمدن اروپايى توجه داشت و نقص تشكيلات كشورى و لشكرى آن زمان و لزوم تغيير و اصلاح آن را غالب مردم روشنفكر تجددخواه ايران درك كرده بودند ولى درباريان و اطرافيان شاه از داشتن جسارت و همت بلندى كه براى دست بردن به اصلاحات كشورى و لشكرى بايد در زمامداران هر عصر موجود باشد ، محروم بودند و علاوه بر آن‌كه جرأت اقدام به اين گونه امور را نداشتند ، غالبا بقاى همان تشكيلات ناقص را از لحاظ منافع شخصى لازم مىشمردند و هروقت مقتضى بود ، عقايد و نظريات محافظه‌كارانه خود را در لباس مذهب جاى مىدادند و ذهن شاه را مشوب مىساختند . ولى اميركبير صدها دربارى و حواشى سلطان را كه با پيشرفت مقاصد او مخالفت مىورزيدند ، به هيچ شمرده با اراده ثابت و محكم و بدون ترديد و تزلزل دست به اصلاحات كشورى و لشكرى زد . 1 - اصلاح امور مالى اميركبير ، چنان‌كه در شرح حال حاجى ميرزا آغاسى گفته شد ، در آغاز صدارت خود علاوه بر وجود مشكلات سياسى و طغيان‌هاى داخلى با خزانه‌ى تهى و هرج‌ومرج امور مالى